Бугунги кунда дунё бўйича аччиқ қалампир (Capsicum annum L.) 4,6 млн. гектар майдонга экилиб, ундан 69,3 млн. тонна маҳсулот етиштирилмоқда. Ўртача ҳосилдорлик иссиқхоналарда гектаридан 100–110 тоннани, очиқ майдонларда эса 14,1–18,3 тоннани ташкил этмоқда. Ҳозирги кунда аччиқ қалампир экинига қизиқиш ва эҳтиёж кундан-кунга ортиб бормоқда, бу экин дунёнинг барча мамлакатларида
етиштирилади. Аччиқ қалампир (Capsicum annum L.) ни дунё миқёсида ўртача ҳосилдорлик кўрсаткичи «очиқ майдонларда 2006 йилда 7,3 тоннадан 2019 йилда 18,4 тоннагача кўтарилган, иссиқхоналарда 80 тоннадан 110 тоннагача кўтарилган бўлсада», аччиқ қалампирнинг иссиққа, совуққа чидамли, шўр тупроқларда етиштиришга мос, касаллик ва зараркунандаларга чидамли навларини яратиш долзарб
масалалардан ҳисобланади.
Дунёда сўнгги йилларда аччиқ қалампирни иситилмайдиган иссиқхоналарда етиштиришга мос, аччиқлик даражаси 10 балдан юқори, экспортбоп, мева сифати яхши, ҳосилдорлиги 80-90 т/га навларни инновацион усуллардан фойдаланилган
ҳолда яратиш, иситилмайдиган иссиқхона шароитида мақбул экиш муддатлари ва схемаларини аниқлаш бўйича илмийтадқиқотлар олиб борилмоқда. Аччиқ қалампир етиштиришда етакчилик қилаётган Вьетнам, Бразилия, Индонезия каби давлатларда аччиқ қалампир асосий экини бўлиши билан бир қаторда саноат ҳамда фармацевтика соҳаларида ҳам кенг қўлланилади. Шу боис, унинг иситилмайдиган иссиқхона
шароитида етиштиришга мос серҳосил навларини яратиш муҳим илмий йўналиш ҳисобланади. Унинг иситилмайдиган иссиқхона шароитида етиштиришга мос навларини танлаш ва етиштириш технологиясини муҳим элементларини ишлаб
чиқиш аҳолини йил давомида янги барра маҳсулот билан таъминлаш бугунги куннинг долзарб вазифалардан ҳисобланади.
Маълумки, сабзавот экинларини экиш муддати унинг ҳосилдорлигига ўз таьсирини ўтказмай қолмайди. Шу сабабдан юқори ва сифатли хосил олиш учун экиш муддатларини тўғри танлай билиш лозим. Меваларнинг техник етилиш даврида “Марғилон-330” нави назорат вариантида бир туп ўсимликдаги мевалар сони 125 дона бўлган бўлса, биринчи вариантда экилган 112–дона ёки назоратдан 10,4 фоизга кам,
иккинчи ва тўртинчи вариантларда экилганда назоратдан унчалик катта фарқ бўлмади 116–128 дона ёки назоратдан 0,2–7,2% кўп бўлди. Мева вазни назорат вариантда 19 г, биринчи ва иккинчи вариантларда 14,3–15,4 г ёки назоратга нисбатан 18,9-24,7 фоизга енгил бўлди. Жами мевалар вазни назорат вариантда 2,3 кг бўлган бўлса, биринчи вариантда экилган ўсимликларда назоратга нисбатан 1,6 кг ёки 30,4
фоизни ташкил этди иккинчи вариантда экилганда 1,7 кг ёки назоратдан 26,1 фоизга енгил бўлди. Тўртинчи вариантда 2,6 кг ёки назоратдан 13% га оғир бўлганлиги аниқланди.
«Учқун» навида бир туп ўсимликдаги мевалар сони назорат вариантда 97,0 дона бўлган бўлса, биринчи ва иккинчи вариантда экилган ўсимликларда 91-93 донадан ёки
назоратдан 4,1–6,2 фоизга кам бўлди.Тўртинчи вариантда экилган ўсимликларда 107,0 дона ёки назоратдан 10,3 фоизга кўп бўлди. Бир дона мева вазни назорат вариантда 20,4 г бўлган бўлса, биринчи ва иккинчи вариантда 17,2–18,3 г ёки назоратга
нисбатан 10,3–15,7 фоизга кам экиш муддати 10 кунга кечиккан вариантда 21,2 дона ёки назоратдан 3,9 фоизга кўп бўлди. Бир тупда жами мевалар вазни назорат вариантда 1,9 кг бўлган бўлса, биринчи ва иккинчи вариантда экилган ўсимликларда 1,5–1,7 кг ёки назоратга нисбатан 10,5–20,1 фоизга кам бўлди.
Тўртинчи вариантда экилган ўсимликларда 2,2 кг ёки назоратдан 15,8 фоизга кўп бўлди.
Ушбу қонуният «Тилларанг» навини мевалар сони, бир дона мева вазни, жами мевалар
вазни ва бир метр квадратдаги ҳосилдорлик кўрсаткичларида ҳам кузатилди.
Ҳосилдорлик кўрсаткичлари назорат вариантда 5,6 кг/м2, биринчи ва иккинчи
вариантда экилганда 5,9 кг/м2 ёки назоратдан 26,8-30 фоизга кам ҳосил олинди.
Экиш муддати 10 кун кечиккан вариантда ҳосилдорлик 9,1 кг/м2 ёки назоратдан 3,2 кг/м2 га кўп, ЭКТФ05 кўрсаткичи 3,8, тажрибанинг аниқлиги S=4,1% бўлди. Меваларнинг техник етилиш даврида бир туп ўсимликдаги мевалар сони билан жами мевалар вазни орасидаги корреляцион боғлиқлик “Марғилон-330” навида r=0,99±0,11 кучли бўлди. Ушбу қонуният тажрибада экиб ўрганилган «Учқун» ва «Тилларанг» на-
вларида ҳам r=0,92±0,12, r=0,98±0,09 кучли бўлди.
Баҳодир ИБРОҲИМОВ, қ.х.ф.ф.д. (PhD), Нурбек ХУШВАҚТОВ, қ.х.ф.ф.д. (PhD),
Сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик илмий-тадқиқот институти.
Манба: «Ўзбекистон қишлоқ ва сув хўжалги» журнали. Maxsus son [2]. 2022

















