Маҳаллий ўғитлар

Гўнг, гўнг шалтоғи, парранда ахлати, маиший-хўжалик эҳиқитлари, кўкат ўғитлар, ўсимлик қолдиқлари шундай ўғитлардан ҳисобланади. Улар таркибида ўсимликлар уэҳун зарур бўлган бареҳа унсурлар мавжуд. Шу сабабдан, уларм «тўлиқ ўғит» деб ҳам аташ мумкин. Қорамол гўнгида Н, П²05, К²0 ва бошқа кўплаб макро ва микроунсурлар мавжуд (жадвал).

Маҳаллий ўғитлар таркибида озиқ моддалар миқдори минерал ўғитлардагидан бир неча маротаба кам бўлади. Бундай ўғ итлар қўУанилганда карбонат ангидрид кўп ажралади, тупроқдаги микробиологик жараёнлар фаоллашади, гурнус миқдори сезиларли даражада кўпайиб, тупроқнинг сув-физик ва кимёвий хоссалари яхшиланади.

Чорва молларини боқиш шароитига кўра тўшамали ва тўшамасиз гўнг шаклланади. Тўшамали гўнг моллами молхонада боқишда қўлланиладиган тўшама (сомон, қипиқ, қиринди) билан гўнг аралашмасидир. Бундай усул қўлланилмаган шароитда тўшамасиз гўнг ҳосил бўлади. Чириганлик даражасига кўра янги. чала чириган ва чириган гўнглар фарқланади. Гўнгнинг таркиби уни сақлаш усулларига ҳам бевосита ҳоғлиқ. Гўнг тўғридан-тўғри чорва моллари оёғи остида тўпланиши мумкин. Бунинг учун дастлаб 30-50 срн қаиинлиқда похол тўшалади. Молламинг қаттиқ ва суюқ ажратмалари ҳамда тўшама араиашиб, зичлашади.

Бир тонна гўнг таркибида 5 кг азот, 2,5 кг фосфор ва 6 кг калий мавжудлиги ҳисобга олинса, 30 т гўнг қўлланилганда гектарига 150 кг Н, 75 кг П²0 С ва 180 кг К²0 тушади. Биринчи йили экинлар ундан 30-40 кг Н, 22,5 кг П²0 С ва 100 кг К²0 ўзлаштиради.

Парранда ахлати қимматли маҳаллий ўғит ҳисобланади. Буни, масалан, товуқ ахлати таркибида 2,2% Н, 1,8% П²0 С ва 1,1% К²0 ҳўлишидан ҳам билиш мумкин. Йил давомида битта товуқдан 6–8 кг, ўрдакдан 8-10 ва ғоздан 12 кг ахлат ҳосил ҳўлади. Бу ўғит экишгача ва экинлами қўшимча озиқлантиришда қўлланилади. Ўғитлаш меъёри – гектарига 1 т. дан 5 т. гача, нам ахлат ишлатилганда эса 4-1 0 т/га ошади.

Ғўзапоя ва қовочоқ таркибида Н, П²О.; К²0 ҳамда рникроунсурлар рниқдори гўнгдагидан 2 марта кўп. Майдаланган поя ва қовочоқни ўғит сифутида ишлатиш пахта ҳосилдорлигини гектарига 2-3 с. га оширади.

Компостлар маҳаллий ўғитлар таркибидаги озиқ моддалар исроф ҳўлишининг олдини олиш ва фосфорли ўғитлар таркибидаги озиқ моддалами ўсимликлар осон ўзлаштирадиган шаклга ўтказиш мақсадида тайёрианади. Ҳозирги кунда гўнг фосфорли ва аралаш компостлар тайёрианмоқда Тупроқламинг унумдорлигини ошириш maqsad.ida тупроққа қўшиб ҳайдаб юҳориладиган кўкат ўғит (сидерат экин)лар сифутида мош, кузги нўхат, ёввойи ловия, бурчоқ, шабдар, кузги нўхат, қашқарбеда, кузги жавдар, сули, райграс, берсим каби ўсимликлардан фойдаланилади. Уламинг 350-400 с кўк массаси таркибида 150-200 кг азот бўлиб, бу 35-40 т гўнгнинг қийматига баравардир. Кўкат ўғит учун экилган экинлар жойида ҳайдалиши, пояси ўриб олиниши ва анғиз ҳайдалиши ёки пояси ўриб олиниб, бошқа пайкалга сочиб юборилиши мумкин.

Манба: «Қишлоқ хўжалик асослари» (З.А.Артукметов)