Уруғ – semena – ўсимликларнинг уруғлик органи, уруғ ҳосил қилиши, уруғларни тарқалиш функциясини бажаради, уруғ одатда уруғлангандан кейин уруғкуртакда ривожланади, баьзан уруғланмасдан ҳам ривожланиши мумкин.
Уруғлар муртак – эмбирон, пўст – қобиқ ва захира озиқ моддалардан иборатдир, баьзан уруғда бир нечта муртак бўлиши мумкин, куртак захира озиқ моддалар ҳисобига ривожланади,запас озиқ моддалар – оқсил, краҳмал, қанд, витаминлар ва бошқалар уруғ палла ҳужайраларида йиғилади. Уруғларни катталиги ва оғирлиги ҳар ҳил, масалан орхидеяларда чангсимон бўлса, пальмаларда жуда йирик, биттадан бир неча милионтагача бўлиши мумкин, битта ўсимлик кўпинча бир нечта мингтагача уруғ бериши мумкин, айниқса бундай холат бегона ўтларда кўпроқ учрайди. Уруғларнинг ўниб чиқиш муддати турлича бўлиб, сақланиш шароитларига боғлиқ.
Уруғлардан экинларни кўпайтиришга, бўёвчи ва доривор моддалар олишда, озиқ – овқатлар тайёлашда унидан, мойидан фойдаланилади, унинг қолдиқларидан, яьни кунжарасидан, шелухасидан хайвон ва парандаларни боқишга қўшимча рацион сифатида ишлатилади.
Планетамизда мавжуд бўлган ўсимликларни уруғларини хаммасидан хам инсонлар фойдалана олмайдилар, айрим ўсимликларнинг уруғидан фойдаланиш атиги 0.80 фоизни ташкил қилган холда, табиат ином этган бу хом – ашёга бўлган эьтиборни қаратиш вақти келган деб ҳисоблаймиз.
Унинг ўрганилмаган томонларини ўрганиб тўйимли янги озиқ-овқат маҳсулотларининг турларини кўпайтириш ҳаётий эҳтиёжга айланиб бормоқда.
Овқатланиш – тирик организмнинг озиқ моддаларни қабул қилиши ва ўзлаштириш жараёнидир, овқатланиш натижасида организмда сарифланган энергия тўлдирилади, йўқолган ҳужайраларнинг ўрнига янги ҳужайралар пайдо қилади, тананинг тўқималари тикланади, янгиланади, функциялари нормаллашади (1 – иловада инсонларни сариф қиладиган энергиялари келтирилган).
Овқатланиш моддалар алмашинувининг муҳим таркибий қисмидир. Овқатланиш эндоген ва экзоген овқатланишга бўлинади: эндоген овқатланишда тўқима ва органлардаги озиқ моддалар захирасидан фойдаланиб 5 фоизни ташкил қилади, экзоген овқатланишда озиқ моддалар ташқи муҳитдан озиқ – овқат сифатида организмга киради ва овқатни 95 фоизини ташкил қилади.
Кам калорияли овқатлар истеьмол қилиш, тўйиб овқатланмаслик алоҳида системаларни функциясининг бузилишига ва организмнинг дармонсизланишига – озиш ва бошқа касалликларга олиб келади, витаминлар етишмаслиги эса дармосизланишга сабаб бўлади, овқатланишдаги камчиликлар айниқса, болаларни ўсиши ва ривожланишига салбий таьсир кўрсатади. Меьёридан ортиқ овқатланиш эса семириб кетишга – атеросклерос, қандли диабет ва бошқа касалликларни келиб чиқишига ва моддалар алмашинувини бузилишига сабаб бўлади.
Рационал овқатланиш аҳоли соғлиғини яҳшилаш ва турли касалликларни камайтиришга олиб келадиган муҳим омилдир, бунда организм нормал ҳаёт фаолияти учун пластик, энергетик ва регуляторли моддалар билан таминланади.
Пластик моддаларга, яьни организмда ҳужайра ва тўқималарнинг янгиланишига сарф этиладиган моддаларга – оқсиллар, қисман ёғлар, минерал моддалар(кальций ва бошқалар) киради.
Энергетик моддаларга – углеводлар, ёғлар ва қисман оқсиллар инсонни ҳаёт фаолияти учун зарурий энергия манбайидир.
Моддалар алмашинувида иштирок этиб каталитик ва бошқа функцияларни бажарадиган регулятор моддаларга витаминлар ва биомикро элементлар киради. ( Болаларни ўсиб ривожланиши учун сарифланадиган қувват, оқсил, ёғ ва углеводларга бўлган суткалик эҳтиёжи 2 – иловада келтирилган, комунал ҳизматлари яхши йўлга қўйилган аҳоли пунктларида яшовчи катта ёшдаги кишиларнинг каллорияга. оқсил, ёғ ва углеводларга бўлган суткалик эхтиёжи 3 – иловада келтирилган).
Овқатланиш рационига оҳирги вақтларда инсонлар учун туйимли, каллорияли янги озуқалар кириб келишига ҳаётни ўзи мажбурламоқда. Бир неча йиллар давомида “Найнаво оқшоми” илмий экспериментал уруғчилик фермер ҳўжалигида сара уруғларни саралаб олингандан кейинги қолдиқ уруғлардан, яьни 15та ўсимлик уруғларини қобиқ(пўчоғи)дан янги озуқа – инсонлар учун ғоят каллорияли, тўйимли, одам организми осон ҳазм қиладиган, ўзлаштирадиган, инсон ёшини узайтирадиган, инсон қувватини оширувчи “ҚУВВАТ ҲОЛВА”сини ишлаб чиқди. Унга техник шартлар тайёрланди, Кўплаб ишлаб чиқариш учун тегирмон ва унга ёрдамчи асбоб – ускуналар махсус тайёрланди. (”ҚУВВАТ ҲОЛВА”сини бошқа озиқ – овқат маҳсулотларини таққослаш учун маҳсус жадвал ишлаб чиқилди, жадвал 4 – иловада келтирилган).
“Қувват холва”си асосан ёнғоқ, бодам, хандон писта, ўрик, шафтоли, ер ёнғоқ каби меваларнинг мевасини қобиғи(пўчоғи) дан, жийда, хурмо олхўри каби меваларини данакларидан ва олма, бехи, нок, узум каби меваларнинг уруғидан тайёрланади. Тайёрлашда юқоридаги меваларнинг уруғ, данак ва данакларнинг пўчоқларидан тенг миқдорда олиниб, масус тегирмонда майдаланиб, ун қилиниб, унидан сув билан қоришма ҳамир тайёрлаб, 60грамли зувалалар тайёрлаб, духовкада пиширилади.
“Қувват холва”сидан халқ табобатида қўлланиши. Одатда юқоридаги меваларни қобиқ(пўчоқ)ларини, данаклари ва уруғларини ҳозирги вақтда амалда ташлаб юборилади, оқибатда атроф муҳитимиз чиқиндига тўлиб бормоқда, улардан фойдаланиш даражаси йўқ хисобидадир. Қобиқ(пўчоқ)ларни таркибини таҳлил қилинса, уларнинг таркибида хам меваси каби, данагини ичидаги мағзи каби инсон учун фойдали моддалар жуда кўплиги жихатидан ахамиятлидир, асосан мевани ва мевани мағзида йўқ моддалар, яьни целлюлоза толаси мавжудлиги жуда кўплаб юқумли ва юқимсиз касалликларини олдини олишда қўлланилади.
Қувват холваси билан овқатланганда инсонларнинг организмида касалликларга бўлган имунитет сезиларли даражада ошганлиги учун инсонларни умир кўриш ёши анчага ўсиши мумкин. Қувват холвасини бошқа озиқ – овқатлар билан тақослаганда (жадвал асосида) қувватлиги жиҳатидан тўрт баровар, таркибида оқсилар, ёғлар ва углеводларнинг кўплиги жиҳатидан бир неча баровар юқори туриши исботланмоқда.
Қувват ҳолвасини тановул қилишда қуйидагиларга аҳамият бериш лозим:
Эрталаб нонуштадан олдин 50 грам ҳолвани 80 градусли қайнаган бир пиёла сувга яҳшилаб аралаштириб, 30 – 40 градусгача совутилиб, кейин танавул қилиш маҳсадга мувофиқ. Ҳар куни ҳар овқатланишдан олдин 50 грам холвани юқоридаги усул билан тановул қилиб борса яҳши натижа бериши исботланмоқда.
“Қувват холва”си билан овқатланганлар қуйдаги касалликларга шифо бўлишлигини ва олдини олишга яхши фойда беради:
– Даун синдроми бор болаларни даволаш:
- Бош, тиш ва қулоқ оғриқларини қолдиришда;
- Қанд миқдорини меьёрлашда;
- Қон бошимини меьёрлашда;
- Умуртқа чуррасини даволашда ва олдини олишда;
- Ўт пуфаги, ошқозон хасталиклари ва қабзиятни олдини олишда;
- Оққон ва мизоз сустлигини олдини олишда;
- Юрак қувватини оширишда;
- Хотирани мустахкамлашга ёрдам беради.
Ахамиятлиси шундаки уларни талқони тайёрланган кулчалар бир неча ўн йиллар мабойинида айнимаслиги, ўз сифат кўрсаткичларини йўқатмаслиги амалда исботланди. Ушбу «ҚУВВАТ ХОЛВА»сини ишлаб чиқаришга қизиқиши борларни хамкорликда ишлашни таклиб қиламиз.
Илова -1.
Бир суткада оғирлиги 65 килограм бўлган инсоннинг сариф қиладиган қуввати.
| Т/р | Кўрсатгичлар номи | Колория ккал |
| 1 | Ухлашга – 0,93 | 483,6 |
| 2 | Ухламай ётишга – 1,10 | 286,0 |
| 3 | Ўтиришга – 1,43 | 371,8 |
| 4 | Ўқишга (овоз чиқариб ўқишга)- 1,50 | 390,0 |
| 5 | Қўл билан тикишга – 1,59 | 413,4 |
| 6 | Қўл билан тўқишга – 1,66 | 431,6 |
| 7 | Кийиниш ва ечинишга – 1,72 | 223,6 |
| 8 | Қўшиқ ёки музика чалиш – 1,85 | 481,0 |
| 9 | Портда ишлашга – 1,93 | 1003,6 |
| 10 | Машинкада ёки компиютерда ёзиш – 2,05 | 533,0 |
| 11 | Оғир дазмолда дазмоллаш – 2,15 | 279,5 |
| 12 | Идиш-товоқларни ювишга – 2,45 | 637,0 |
| 13 | Кўчада юриш – 2,86 | 743,6 |
| 14 | Сузишга – 7,14 | 1856,4 |
| 15 | Югуришга – 8,14 | 2124,2 |
| 16 | Енгил ишлар учун – 2,43 | 1579,5 |
| 17 | Ўртача ишлар учун – 4,14 | 2421,9 |
| 18 | Оғир ишлар учун – 6,43 | 3761,6 |
Илова -2.
Болаларни ўсиб ривожланиши учун сарифлайдиган суткалик калорияси ва озиқ моддаларга бўлган эҳтиёжи.
| Т/р | Болалар ёши | калоиряси | Оқсил грам | Ёлар грам | Углеводоар грам |
| 1 | 1 ёшдан 3 ёшгача | 1000-1300 | 4,2 | 4,0 | 10 |
| 2 | 4 ёшдан 7 ёшгача | 1500-1800 | 3,5 | 3,5 | 11 |
| 3 | 7 ёшдан 9 ёшгача | 1800-2000 | 3,0 | 3,0 | 12 |
| 4 | 9 ёшдан 11 ёшгача | 2000-2400 | 2,5 | 2,5 | 13 |
| 5 | 12 ёшдан 14 ёшгача | 2400-3000 | 2.3 | 2.3 | 14 |
| 6 | 14 ёшдан 18 ёшгача | 3000-3600 |
Илова -3.
Катта ёшдаги одамларнинг калорияга ва озиқ – моддаларга бўлган суткалик эҳтиёжи.
| Т/р | Ахоли гуруппаси | Ёши | Кило коллорияси | Оқсил грамм | Ёғлар грамм | Улеводлар грамм |
| 1 | Мехнати жисмоний куч талаб қилмайдиганлар | 18-40 40-60 | 2800 2600 | 96 89 | 90 81 | 382 355 |
| 2 | Унчалик жисмоний куч талаб қилмайдиганлар, | 18-40 40-60 | 3000 2800 | 99 92 | 97 91 | 413 385 |
| 3 | Кўп жисмоний куч талаб қиладиган | 18-40 40-60 | 3200 2900 | 102 93 | 103 94 | 445 401 |
| 4 | Мехнати оғир жисмоний куч талаб қиладиганлар | 18-40 40-60 | 3700 3400 | 108 100 | 120 110 | 522 480 |
| Кексалар учун | ||||||
| Эркаклар | 60-70 | 2350 | 80 | 76 | 320 | |
| Аёллар | 55-70 | 2100 | 70 | 66 | 280 |
Илова -4.
Баьзи озиқ – овқат маҳсулотларнинг 100грми таркибида бўлган озиқ моддалари ва қуввати – каллорияси.
| Т/Р | Озиқ овқат махсулотининг номи | Калория, ккал | Оқсил, фоиз | Ёғлар, фоиз | Углеводлар, фоиз |
| 1. | Гўшт ва гўшт маҳсулотлари: | ||||
| Қўй гўшти | 209 | 16.2 | 15.3 | – | |
| Мол гўшти | 166 | 19.0 | 9.5 | – | |
| Товуқ гўшти | 120 | 19.0 | 4.5 | – | |
| Чўчқа гўшти | 121 | 20.4 | 4.1 | – | |
| Чўжа гўшти | 105 | 20.4 | 2.2 | – | |
| Мол тили | 209 | 15.2 | 15.8 | – | |
| Мол жигари | 124 | 18.1 | 4.1 | 2.9 | |
| Туҳум | 157 | 12.0 | 11.4 | 0.5 | |
|
|
|||||
| Туҳум оқида | 51 | 12.0 | – | 0.5 | |
| Туҳум сариғида | 321 | 15.4 | 27.6 | 0.5 | |
| 2. | Балиқ ва балиқ маҳсулотлари: | ||||
| Балиқлар: | |||||
| Белуга | 124 | 16.1 | 6.3 | – | |
| Карп | 93 | 15.2 | 3.2 | – | |
| Сельдь | 200 | 18.9 | 13.2 | – | |
| Треска | 72 | 16.7 | 0.4 | – | |
| Судак | 79 | 17.9 | 0.6 | – | |
| Сазан | 85 | 18.1 | 0.7 | – | |
| Оқ балиқ | 71 | 18.0 | 0.7 | – | |
| Қора икра | 236 | 25.4 | 14.2 | – | |
| Қизил икра | 239 | 30.0 | 12.4 | – | |
| 3. | Сут ва сут маҳсулотлари: | ||||
| Мол сути | 64 | 3.3 | 3.5 | 4.5 | |
| Қатиқ | 62 | 3.4 | 3.3 | 5.4 | |
| Силивка | 203 | 209 | 19.0 | 3.4 | |
| Сметана | 243 | 2.9 | 23.8 | 3.4 | |
| Молоко сгушенное | 334 | 7.1 | 8.6 | 5.4 | |
| Пишиллоқ-сир | 292 | 22.6 | 20.0 | 3.4 | |
| Творог | 222 | 14.4 | 17.1 | 1.0 | |
| Силивочное масла | 742 | 0.5 | 79.3 | 0.5 | |
| Ўсимлик ёғлари | 882 | – | 94.8 | – | |
| 4. | Ун ва ун маҳсулотлари: | ||||
| Буғдой уни | 339 | 9.4 | 1.0 | 70.0 | |
| Арппа | 317 | 6.3 | 1.1 | 68.4 | |
| Груч | 334 | 6.5 | 0.9 | 72.8 | |
| Гречка | 317 | 8.8 | 2.3 | 63.4 | |
| Тариқ | 343 | 9.1 | 6.0 | 61.0 | |
| Картошка | 333 | 0.7 | – | 80.5 | |
| Батат картошкаси | 612 | 5.2 | 0.9 | 93.9 | |
| Нўҳот | 293 | 15.7 | 2.2 | 50.9 | |
| Мош | 261 | 18.1 | 2.0 | 45.0 | |
| Будой нони | 230 | 6.9 | 0.7 | 47.8 | |
| Макерон | 338 | 9.4 | 0.8 | 71.2 | |
| Манная каша | 334 | 9.5 | 0.7 | 70.4 | |
| 5. | Мевалар: | ||||
| Шафтоли | 47 | 0.5 | – | 11.0 | |
| Нок | 47 | 0.3 | – | 11.2 | |
| Олма | 43 | 0.4 | – | 10.1 | |
| Ўрик | 45 | 0.5 | – | 11.0 | |
| Лимон | 40 | 0.5 | – | 9.3 | |
| Мандарин | 40 | 0.8 | – | 9.0 | |
| Смородина | 53 | 0.9 | – | 12.1 | |
| Узум | 62 | 0.6 | – | 14.6 | |
| Узум майизи | 230 | 205 | 1.1 | 51.0 | |
| Мева компотлари | 223 | 1.2 | 0.9 | 55.0
|
|
| 6. | Сабзавот ва полиз маҳсулотлари: | ||||
| Торвуз | 33 | 0.5 | – | 7.7 | |
| Қовун | 42 | 0.6 | – | 9.6 | |
| Ошқовоқ | 30 | 0.8 | – | 6.5 | |
| Қовоқча | 18 | 0.5 | – | 9.8 | |
| Карам | 24 | 1.4 | – | 4.5 | |
| Пиёз | 45 | 2.0 | – | 8.9 | |
| Картошка | 84 | 1.4 | – | 19.0 | |
| Сабзи | 35 | 2.0 | – | 7.4 | |
| Бодиринг | 12 | 0.8 | – | 2.0 | |
| Помидори | 17 | 0.8 | – | 3.2 | |
| Қизилча | 41 | 1.2 | – | 8.8 | |
| 7. | Ёнғоқлар: | ||||
| Грек ёнғоғи | 621 | 13.6 | 55.6 | 11.7 | |
| Бодом | 580 | 11.5 | 52.3 | 10.2 | |
| Писта | 530 | 10.3 | 45.1 | 15.9 | |
| Хондон писта | 528 | 15.8 | 51.2 | 13.4 | |
| Фундук | 591 | 13.0 | 50.2 | 14..1
|
|
| Кедр ёнғои | 418 | 14.5 | 45.0 | 12.8 | |
| 8. | Ширинликлар: | ||||
| Шакар | 406 | – | – | 98.9 | |
| Асал | 318 | 0.3 | – | 77.2 | |
| Какао | 414 | 12.5 | 18.8 | 18.5 | |
| Шоколад | 549 | 5.1 | 34.1 | 6.5 | |
| Қиёмлар | 300 | 0.3 | 1.5 | 72.6 | |
| 9. | Қувват ҳолваси | 1484 | 18.0 | 20.9 | 61.1 |
Абдумалик Ўринбоев – селекционер – патентшунос, «Найнаво оқшоми» илмий экспериментал уруғчилик кўп тармоқли фермер хўжалигини илмий ходими, Ўзбекистон тиббий – илмий фаолият билан шуғулланувчилар «ТАБОБАТ» Академиясининг аьзоси, Махпират номидаги Ўрта Осиё халқлари тарихи институти «ТУРОН» фанлар Академиясининг Фахрий Академиги;





















